In this section...
Cyflwyniad i’r sector Cyfiawnder yng Nghymru
Cynulliad Cymru yw'r llywodraeth ddatganoledig i Gymru. Yn gyffredinol, nid yw materion cyfiawnder wedi'u datganoli, ac mae'r mwyafrif o sefydliadau allweddol y sector Cyfiawnder yn gwasanaethu Cymru a Lloegr fel ei gilydd. Fodd bynnag, mae addysg, dysgu gydol oes a sgiliau yn faes a gaiff ei ddatganoli'n llawn a'i arolygu gan Jane Hutt AC, sef y Gweinidog dros Blant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau. Ei Dirprwy Weinidog, sydd chyfrifoldeb arbennig am Sgiliau, yw John Griffiths AC, sydd hefyd yn gyfreithiwr. O ganlyniad, mae'r cysylltiadau rhwng agweddau addysgu a hyfforddi'r sector Cyfiawnder a Llywodraeth Cynulliad Cymru'n cryfhau'n gyflym.
Bydd Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn caniatu i Gymru greu ei llyfr cyfraith ei hun am y tro cyntaf ers cyfreithiau Hywel Dda yn 950 A.D. Bydd gan y Cynulliad y pŵ er i greu cyfreithiau - y byddwn yn eu galw'n ''Fesurau'r Cynulliad'', mewn 20 maes o weithgareddau'r llywodraeth. Mae'r rhain yn cynnwys llywodraeth leol, diwylliant, datblygiad economaidd, addysg a hyfforddiant, yr amgylchedd, iechyd a gwasanaethau iechyd, a'r iaith Gymraeg. Ond, disgwylir i'r Cynulliad dderbyn y pwerau llawn i greu cyfreithiau sylfaenol yn ystod ei dymor cyfredol.
Mae pwyslais cynyddol ar greu strategaethau penodol i Gymru ar faterion Cyfiawnder er mwyn iddynt allu bod yn ymatebol, a bod yn rhan o weledigaeth Cynulliad Cymru ar gyfer creu cymdeithas hollol gynhwysol. Er enghraifft, mae Brian Gibbons AC, y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Llywodraeth Leol yng Nghynulliad Cymru'n goruchwylio materion sy'n ymwneud diogelwch cymunedol a gwaith y Partneriaethau Diogelwch Cymunedol; troseddau gan bobl ifanc a gweithredu Strategaeth Troseddwyr Ifanc Cymru Gyfan mewn partneriaeth 'r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid i Gymru a Lloegr; camddefnyddio sylweddau; a gwaith y sector gwirfoddol.
Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cynulliad Cymru
Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru'n cynnwys Prif Weinidog Cymru, y Gwir Anrhydeddus Rhodri Morgan AC a'i Gabinet. Mae'r Llywodraeth yma'n llywodraeth glymblaid gyda Phlaid Cymru a'r Dirprwy Brif Weinidog yw Ieuan Wyn Jones, arweinydd Plaid. Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru'n cynnwys y 60 Aelod o'r Cynulliad fel un corff. Mae'r Cynulliad Cenedlaethol wedi dirprwyo llawer o'i bwerau i'r Prif Weinidog, ac mae ef yn ei dro wedi eu dirprwyo i Weinidogion Cabinet eraill. Ond mae'r Gweinidogion yn parhau'n gyfrifol i gorff cyfan Cynulliad Cymru ac yn atebol iddo.
Maint y sector Cyfiawnder yng Nghymru
Mae'r sector Cyfiawnder yn cyflogi 24,600 o staff llawn amser yng Nghymru. Mae hyn yn gyfwerth 2% o'r boblogaeth sy'n gweithio (wedi'i seilio ar 1,326,000 yn Haf 2003, y Swyddfa Ystadegau Gwladol); Cyfiawnder Cymunedol 4,500 o bobl (yn cynnwys gwirfoddolwyr); Gofal Carcharol 3,780 o staff; yr Heddlu 14,400 o staff; Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi 450 o staff; Rheoli a Gweinyddu yn y Llysoedd 726 o staff; Erlyniad 534 o staff; y Farnwriaeth a'r Ynadaeth 2,010 o staff.
Plismona
Mae'r Gwasanaeth Heddlu yng Nghymru'n rhan o Wasanaeth Heddlu ehangach y DU. Mae pedwar llu heddlu yng Nghymru, ar gyfer yr ardaloedd daearyddol dilynol, De Cymru, Gogledd Cymru, Gwent, Dyfed Powys. Mae'r Gymdeithas Prif Swyddogion Heddlu (ACPO) yn cynnwys Cymru'n rhan o'i chylch gwaith o ddatblygu polisau plismona.
Carchardai
Mae pedwar carchar yng Nghymru. Mae tri o'r rhain wedi'u rheoli gan Wasanaeth Carchardai Ei Mawrhydi, sef Caerdydd, Abertawe a Brynbuga/Prescoed. Y pedwerydd, sef carchar y Parc, yw'r unig garchar preifat yng Nghymru. Mae G4S yn ei reoli ar ran y Gwasanaeth Carchardai.
Y Gwasanaeth Erlyn
Mae Gwasanaeth Erlyn y Goron yn gyfrifol am erlyn pobl yng Nghymru a Lloegr sydd wedi'u cyhuddo o droseddu gan yr Heddlu. Mae'r pedair ardal ar gyfer Erlyniad yr un fath ag ydynt ar gyfer Plismona.
Y Gwasanaeth Prawf
Mae'r Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol i Gymru a Lloegr yn cynnwys 42 o Wasanaethau Prawf drwy Gymru a Lloegr, gyda phedair ardal Gwasanaeth Prawf yng Nghymru sydd wedi'u halinio ag ardaloedd Awdurdod yr Heddlu
Cyfiawnder Ieuenctid
Mae Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid Cymru a Lloegr yn gorff cyhoeddus anadrannol gweithredol a'i nod yw atal troseddu gan blant a phobl ifanc hyd at 17 oed. Mae 18 o Dimau Troseddwyr Ifanc yn gweithio drwy Gymru. Mae'r rhain wedi'u creu o gynrychiolwyr o blith yr Heddlu, y Gwasanaeth Prawf, Gwasanaethau Cymdeithasol, iechyd, addysg, camddefnyddio alcohol a chyffuriau a swyddogion tai.
Diogelwch y Gymuned
Mae'r Gangen Diogelwch Cymunedol yn gweithio yn y lle cyntaf i Carl Sergeant AC, Gweinidog y Cynulliad dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Llywodraeth Leol. Mae ganddo ef y cyfrifoldeb am weithredu agenda'r Cynulliad ar gyfer creu cymunedau mwy diogel yng Nghymru, gan ostwng troseddu ac ofn troseddau. Trwy wneud hyn, mae ganddo reolaeth dros Gronfa Ymladd Troseddau £100 miliwn y Cynulliad, a fydd yn darparu dull unedig o frwydro troseddu, ofn troseddau a chamddefnyddio sylweddau.
Mae'r Gangen Diogelwch Cymunedol yn gweithio'n agos gyda Thm Gostwng Troseddu'r Swyddfa Gartref yng Nghymru, dan arweiniad Gillian Baranski. Trwy helpu'r Gweinidog i gymryd yr agenda yma yn ei flaen mae Joanna Jordan, y Cyfarwyddwr Diogelwch Cymunedol, yn bennaf gyfrifol am sicrhau bod polisau a rhaglenni diogelwch cymunedol wedi'u gweithredu'n effeithiol ledled Cymru. Bydd Llywodraeth Cynulliad Cymru'n creu cymunedau mwy diogel, yn gostwng ofn troseddau, yn ymdrin throseddu sy'n ymwneud chyffuriau ac yn rhoi triniaeth i adictiaid.
Gwasanaethau'r Llys
Mae'r Gwasanaeth Llys (HMCS) yn asiantaeth weithredol a redir gan yr Adran Materion Cyfansoddiadol. Mae'r asiantaeth yn gyfrifol am redeg y mwyafrif o'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd yng Nghymru a Lloegr, h.y. y Goron, Sir, Apeliadau, ac yn darparu'r gwasanaethau angenrheidiol i'r farnwriaeth a'r defnyddwyr llys er mwyn sicrhau ei fod yn gweithredu'n effeithiol ac yn ddiduedd. O Ebrill 1af 2007 ffurfiwyd Cylched Cymru, ar l gwahanu oddi wrth Gylched traddodiadol Cymru a Chaer.
Yr Adran Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau (APADGOS)
Nod APADGOS yw gwella'r gwasanaethau plant, darpariaeth addysg a hyfforddiant er mwyn sicrhau gwell canlyniadau i ddysgwyr, busnesau a chyflogwyr fel sydd wedi'i ddisgrifio yn nogfen strategol Llywodraeth Cynulliad Cymru - y Wlad sy'n Dysgu. Mae'n helpu i roi'r grym i blant, pobl ifanc ac oedolion drwy addysg a hyfforddiant i fwynhau bywyd o ansawdd well. Jane Hutt yw'r Gweinidog sy'n gyfrifol am yr Adran, ac mae ei Dirprwy John Griffiths yn gyfrifol am Sgiliau, a Steve Marshall yw'r prif was sifil.
Mae'r Adran yn gweithredu drwy bedwar grŵ p, sy'n gyfrifol am bolisau, cynllunio, cyllido a monitro gwasanaethau yn eu meysydd perthnasol: Grŵ p Plant ac Ysgolion - addysg a lles yr holl blant yng Nghymru; y Grŵ p Cymwysterau a Chwricwlwm - cynnwys y cwricwlwm ysgol a rheoleiddio cymwysterau; y Grŵ p Sgiliau a Dysgu Gydol Oes - addysg a hyfforddiant l-16 a datblygu Llwybrau 14-19; ac yn olaf y Grŵ p Dysgu Uwch - Addysg uwch, cefnogi myfyrwyr, datblygu ymarferwyr a diddordebau addysg Cymreig yn Ewrop a thu hwnt.
Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC)
Mae Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) yn Gorff Cyhoeddus wedi'i Noddi gan y Cynulliad a sefydlwyd ym mis Mai 1992, ac a gymerodd y cyfrifoldeb am gyllido addysg uwch yng Nghymru ar Ebrill 1af 1993. Dan y Ddeddf Addysg Bellach ac Uwch 1992, mae'r Cyngor yn gyfrifol am weinyddu arian y mae'r Cynulliad yn ei ddarparu i gefnogi darpariaeth addysgol, i dalu i sefydliadau addysg uwch wneud gwaith ymchwil, ac i ddarparu cyrsiau addysg uwch rhagnodedig mewn sefydliadau addysg bellach.
Dan Ddeddf Addysg 1994, mae'r Cyngor yn gyfrifol am achredu cyrff sy'n darparu hyfforddiant cychwynnol athrawon i athrawon ysgol ac am gomisiynu gwaith ymchwil i wella safonau athrawon a hyfforddiant athrawon. Yn ogystal 'i gyfrifoldebau cyllido, mae'r Cyngor yn cynghori Llywodraeth Cynulliad Cymru ar anghenion cyllido, dyheadau a phryderon y sector addysg uwch yng Nghymru.
Sut alla i ganfod mwy?
Mae'r gwefannau dilynol yn rhoi rhagor o wybodaeth am y sector Cyfiawnder yng Nghymru:
www.homeoffice.gov.uk
www.wales.gov.uk
www.cjsonline.gov.uk (System Cyfiawnder Troseddol)
